1. Εισαγωγή: Ένα παραγνωρισμένο τμήμα της νοσοκομειακής υποδομής
Στη δημόσια συζήτηση για το μέλλον του Εθνικού Συστήματος Υγείας κυριαρχούν, ευλόγως, ζητήματα που αφορούν την υποστελέχωση, τη χρηματοδότηση, τις κτιριακές υποδομές, τον ιατροτεχνολογικό εξοπλισμό, τις συνθήκες εργασίας και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.
Ωστόσο, υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία υπηρεσιών των νοσοκομείων η οποία σπανίως εντάσσεται στον κεντρικό σχεδιασμό των μεταρρυθμίσεων: οι Νοσοκομειακές Ιατρικές Βιβλιοθήκες.
Οι βιβλιοθήκες αυτές δεν αποτελούν απλώς χώρους φύλαξης βιβλίων και περιοδικών. Συνιστούν δυνητικά οργανωμένες υποδομές επιστημονικής πληροφόρησης, αναγκαίες για την τεκμηριωμένη κλινική πρακτική, τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση, τη νοσηλευτική έρευνα, τη διαμόρφωση επιστημονικών πρωτοκόλλων και την υποστήριξη της ακαδημαϊκής παραγωγής.
Στην εποχή της τεκμηριωμένης ιατρικής (Evidence-Based Medicine), της τεκμηριωμένης νοσηλευτικής (Evidence-Based Nursing) και της ραγδαίας ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης, η επιστημονική πληροφορία δεν αποτελεί δευτερεύον συμπλήρωμα της νοσοκομειακής λειτουργίας.
Αποτελεί βασική συνιστώσα της ποιότητάς της.
Και όμως, οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες στην Ελλάδα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ένα θεμελιώδες πρόβλημα: την απουσία ενός ολοκληρωμένου, ενιαίου και θεσμικά κατοχυρωμένου εθνικού πλαισίου ανάπτυξης, στελέχωσης και αξιολόγησής τους.
Η δημιουργία ενός Εθνικού Δικτύου Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών, υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας, θα μπορούσε να αποτελέσει μια ρεαλιστική απάντηση σε αυτή την ανάγκη.
Δεν πρόκειται για πρόταση δημιουργίας ενός ακόμη δυσκίνητου διοικητικού μηχανισμού. Πρόκειται για τη δυνατότητα συνεργασίας, συντονισμού και αξιοποίησης υποδομών που ήδη υπάρχουν, ώστε να εξασφαλιστεί η διατήρηση και η ανάπτυξή τους.
2. Η υφιστάμενη κατάσταση: Τι γνωρίζουμε και τι οφείλουμε να διερευνήσουμε
Η ελληνική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα νοσοκομειακά ιδρύματα.
Υπάρχουν νοσοκομεία που διατηρούν οργανωμένες ιατρικές βιβλιοθήκες, διαθέτουν επιστημονικές συλλογές και παρέχουν υπηρεσίες βιβλιογραφικής αναζήτησης, επιστημονικής τεκμηρίωσης και διαδανεισμού.
Χαρακτηριστικό τεκμηριωμένο παράδειγμα αποτελεί η Ιατρική Βιβλιοθήκη του Αντικαρκινικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης «Θεαγένειο», η οποία λειτουργεί από το 1973 και συμμετέχει στο Εθνικό Δίκτυο Επιστημονικών και Τεχνολογικών Βιβλιοθηκών.
Παράλληλα, η εμπειρία της καθημερινής λειτουργίας νοσοκομειακών βιβλιοθηκών αναδεικνύει ζητήματα που χρήζουν συστηματικής εθνικής διερεύνησης:
Την επάρκεια και τη συνέχεια της εξειδικευμένης στελέχωσης.
Τη διατήρηση αυτοτελών οργανωτικών δομών και αρμοδιοτήτων.
Την ανανέωση των έντυπων και ηλεκτρονικών επιστημονικών συλλογών.
Την οικονομική δυνατότητα πρόσβασης σε διεθνή περιοδικά και βάσεις δεδομένων.
Τη διατήρηση κατάλληλων χώρων και τεχνολογικού εξοπλισμού.
Την ομοιογένεια και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.
Την έλλειψη κοινών δεικτών αποτίμησης της συμβολής τους.
Τα παραπάνω συνιστούν πεδία πιθανών οργανωτικών αδυναμιών και όχι στατιστικά επιβεβαιωμένη εικόνα για το σύνολο των ελληνικών νοσοκομείων.
Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.
Χωρίς αξιόπιστη εθνική καταγραφή, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια το εύρος των προβλημάτων ούτε να σχεδιάσουμε δίκαιη και αποτελεσματική κατανομή πόρων.
Η έρευνα βιβλιοθηκών της ΕΛΣΤΑΤ για το έτος 2024 κατέγραψε 338 βιβλιοθήκες διαφόρων κατηγοριών και 132 ειδικές βιβλιοθήκες στο εξεταζόμενο σύνολο. Τα δημοσιευμένα συνοπτικά στοιχεία, ωστόσο, δεν επιτρέπουν την εξαγωγή ασφαλούς αριθμού για τις εν λειτουργία νοσοκομειακές βιβλιοθήκες του ΕΣΥ.
Επομένως, η πρώτη αναγκαία παρέμβαση δεν είναι η διατύπωση αυθαίρετων αριθμών, αλλά η δημιουργία μιας επίσημης εθνικής βάσης δεδομένων.
3. Η κρίσιμη συγκυρία: Οι νέοι οργανισμοί των νοσοκομείων
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2025 το Υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε τη διαδικασία κατάρτισης νέων οργανισμών λειτουργίας για τα νοσοκομεία του ΕΣΥ.
Η σχετική ανακοίνωση επεσήμανε την ανάγκη επικαιροποίησης των διοικητικών δομών, των οργανικών μονάδων και των θέσεων προσωπικού, θέτοντας αρχική προθεσμία υποβολής προτάσεων την 30ή Νοεμβρίου 2025.
Η πρωτοβουλία αυτή ανέδειξε ένα θεμελιώδες ζήτημα για τις νοσοκομειακές βιβλιοθήκες.
Πώς μπορεί να διασφαλιστεί η παρουσία τους σε έναν σύγχρονο οργανισμό νοσοκομείου;
Ο εκσυγχρονισμός των οργανισμών δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως αναδιάρθρωση κλινικών, εργαστηρίων και διοικητικών υπηρεσιών.
Θα πρέπει να εξετάζει συνολικά τις υποστηρικτικές επιστημονικές υποδομές που επηρεάζουν την ποιότητα, την εκπαίδευση και την επιστημονική δραστηριότητα του νοσοκομείου.
Σε αυτό το πλαίσιο προτείνεται:
Η ρητή θεσμική αναγνώριση της υπηρεσίας επιστημονικής πληροφόρησης και βιβλιοθήκης στους οργανισμούς των νοσοκομείων, με οργανωτικό επίπεδο και στελέχωση ανάλογα με το μέγεθος, την αποστολή και τις ανάγκες κάθε ιδρύματος.
Η πρόταση αυτή δεν προϋποθέτει ότι κάθε νοσοκομείο πρέπει να διαθέτει την ίδια ακριβώς δομή.
Ένα μεγάλο πανεπιστημιακό νοσοκομείο με σημαντική εκπαιδευτική και ερευνητική δραστηριότητα έχει διαφορετικές απαιτήσεις από ένα μικρό περιφερειακό νοσοκομείο.
Απαιτείται, επομένως, ευέλικτη και αναλογική προσέγγιση, με διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου πρόσβασης σε επιστημονική πληροφόρηση για όλους.
4. Η διεθνής εμπειρία: Η νοσοκομειακή βιβλιοθήκη ως επιστημονική υποδομή
Οι διεθνείς κατευθύνσεις προσφέρουν σημαντική βάση τεκμηρίωσης.
Η Medical Library Association, στα πρότυπα του 2022 για τις νοσοκομειακές βιβλιοθήκες και τους βιβλιοθηκονόμους, περιγράφει ένα μοντέλο που περιλαμβάνει:
Εξειδικευμένο βιβλιοθηκονόμο με επιστημονικές και διοικητικές αρμοδιότητες.
Οργανωμένη πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές επιστημονικής γνώσης.
Στελέχωση προσαρμοσμένη στις ανάγκες του ιδρύματος.
Συνεργασία με την πληροφορική και τις κλινικές υπηρεσίες.
Συμμετοχή στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας.
Υποστήριξη της ασφάλειας των ασθενών και των δραστηριοτήτων βελτίωσης της ποιότητας.
Διαρκή αξιολόγηση των πληροφοριακών αναγκών και των υπηρεσιών.
Πρόσβαση σε ηλεκτρονικούς πόρους ανεξάρτητα από το συμβατικό ωράριο λειτουργίας της φυσικής βιβλιοθήκης.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αναγνώριση της βιβλιοθήκης ως φυσικής, ψηφιακής ή συνδυαστικής υπηρεσίας.
Επομένως, η επιβίωση μιας νοσοκομειακής βιβλιοθήκης δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τη διατήρηση ενός χώρου με βιβλιοστάσια.
Ταυτίζεται με τη διατήρηση οργανωμένης υπηρεσίας, επαγγελματικής τεχνογνωσίας, πρόσβασης στη γνώση και υποστήριξης των χρηστών.
Αντίστοιχα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, μέσα από τη διεθνή πρωτοβουλία EVIPNet και τις οδηγίες του για την τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων, αναδεικνύει τη σημασία της σύνδεσης της επιστημονικής έρευνας με την πολιτική και την κλινική πρακτική.
Η νοσοκομειακή βιβλιοθήκη μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά σε αυτή τη διαδικασία.
5. Η κεντρική πρόταση: Ίδρυση Εθνικού Δικτύου Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών
Προτείνεται η δημιουργία του:
ΕΘΝΙΚΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ (ΕΔΝΒ)
με διοικητική εποπτεία από το Υπουργείο Υγείας και επιχειρησιακή συνεργασία με τις επτά Υγειονομικές Περιφέρειες.
Βασική αποστολή του θα είναι η εξασφάλιση ισότιμης, έγκυρης και έγκαιρης πρόσβασης στην επιστημονική πληροφορία για τους επαγγελματίες των δημόσιων νοσοκομείων της χώρας.
Το Δίκτυο θα λειτουργεί με πέντε βασικές αρχές:
Πρώτη: Συνεργασία αντί απομόνωσης. Καμία βιβλιοθήκη δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζει μόνη της προβλήματα που μπορούν να επιλυθούν συλλογικά.
Δεύτερη: Ισότιμη πρόσβαση στη γνώση. Ο επαγγελματίας υγείας ενός απομακρυσμένου νοσοκομείου πρέπει να μπορεί να υποστηρίζεται επιστημονικά, ακόμη και όταν δεν λειτουργεί οργανωμένη βιβλιοθήκη στον χώρο εργασίας του.
Τρίτη: Διατήρηση της επαγγελματικής ταυτότητας. Η δικτύωση δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως αιτιολογία για καταργήσεις θέσεων ή απορρόφηση των βιβλιοθηκών από άσχετες διοικητικές λειτουργίες.
Τέταρτη: Οικονομική ορθολογικότητα. Κοινές υποδομές, κοινά πρότυπα και συντονισμένες προμήθειες μπορούν να περιορίσουν επικαλύψεις, εφόσον προηγηθεί ανάλυση κόστους.
Πέμπτη: Αξιολόγηση και λογοδοσία. Η αποτελεσματικότητα του Δικτύου πρέπει να αποδεικνύεται με μετρήσιμες υπηρεσίες και διαφανή απολογιστικά στοιχεία.
6. Διοικητική και οργανωτική διάρθρωση του Δικτύου
Η οργανωτική δομή προτείνεται να αναπτυχθεί σε τρία επίπεδα.
Α. Εθνικό επίπεδο – Υπουργείο Υγείας
Το Υπουργείο Υγείας θα αναλάβει τη θεσμική εποπτεία.
Προτείνεται η συγκρότηση Εθνικής Συντονιστικής Επιτροπής Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών, με συμμετοχή:
Εκπροσώπων του Υπουργείου Υγείας.
Εκπροσώπων των Υγειονομικών Περιφερειών.
Εν ενεργεία εξειδικευμένων νοσοκομειακών βιβλιοθηκονόμων.
Εκπροσώπων της ιατρικής και νοσηλευτικής επιστημονικής κοινότητας.
Ειδικών στη βιβλιοθηκονομία, την επιστημονική τεκμηρίωση και την ψηφιακή διαχείριση της γνώσης.
Η Επιτροπή θα έχει αρμοδιότητα να εισηγείται πρότυπα λειτουργίας, ανάγκες στελέχωσης, κατευθύνσεις χρηματοδότησης, προτεραιότητες ψηφιακής ανάπτυξης και ετήσιους στόχους.
Η μορφή, η σύνθεση και οι αρμοδιότητές της θα πρέπει να καθοριστούν με την κατάλληλη διοικητική ή νομοθετική πράξη, κατόπιν ελέγχου του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου.
Β. Περιφερειακό επίπεδο – Επτά Υγειονομικές Περιφέρειες
Σε κάθε Υγειονομική Περιφέρεια προτείνεται να δημιουργηθεί ένας Περιφερειακός Κόμβος Επιστημονικής Πληροφόρησης.
Ο κόμβος θα μπορεί να φιλοξενείται σε ήδη λειτουργούσα, επαρκώς οργανωμένη νοσοκομειακή βιβλιοθήκη, εφόσον πληροί αντικειμενικά κριτήρια.
Δεν προτείνεται η εξαρχής ίδρυση επτά νέων αυτοτελών υπηρεσιών με υψηλό διοικητικό κόστος.
Ο περιφερειακός κόμβος θα συντονίζει τις βιβλιοθήκες της ΥΠΕ, θα διαχειρίζεται κοινά αιτήματα τεκμηρίωσης, θα παρέχει επιστημονική υποστήριξη σε νοσοκομεία χωρίς βιβλιοθήκη και θα οργανώνει δράσεις επιμόρφωσης.
Γ. Τοπικό επίπεδο – Νοσοκομεία
Κάθε συμμετέχον νοσοκομείο θα διατηρεί τη διοικητική του αυτοτέλεια.
Όπου λειτουργεί βιβλιοθήκη, αυτή θα συνεχίζει να αποτελεί υπηρεσία του συγκεκριμένου νοσοκομείου.
Όπου δεν λειτουργεί, θα ορίζεται τουλάχιστον ένας υπηρεσιακός σύνδεσμος για τη διαχείριση αιτημάτων επιστημονικής πληροφόρησης, χωρίς ο σύνδεσμος αυτός να υποκαθιστά τον επαγγελματία βιβλιοθηκονόμο.
Μελλοντικά, εφόσον υπάρχουν τεκμηριωμένες ανάγκες, θα εξετάζεται η ίδρυση νέας οργανωμένης υπηρεσίας ή η διάθεση εξειδικευμένου προσωπικού.
7. Ποιες υπηρεσίες θα προσφέρει το Εθνικό Δίκτυο;
Η λειτουργία του Δικτύου θα πρέπει να επικεντρώνεται σε συγκεκριμένες, άμεσα αξιοποιήσιμες υπηρεσίες.
Α. Ενιαία πύλη επιστημονικής πληροφόρησης
Δημιουργία κοινής ηλεκτρονικής πύλης όπου οι εργαζόμενοι θα μπορούν να αναζητούν διαθέσιμα επιστημονικά περιοδικά, βιβλία, βάσεις δεδομένων, κατευθυντήριες οδηγίες και υπηρεσίες βιβλιογραφικής υποστήριξης.
Β. Κεντρικό σύστημα υποβολής βιβλιογραφικών αιτημάτων
Ένας ιατρός ή νοσηλευτής θα υποβάλλει ηλεκτρονικά το επιστημονικό ερώτημά του και αυτό θα ανατίθεται στην κατάλληλη βιβλιοθήκη ή εξειδικευμένη ομάδα.
Τα αιτήματα θα κατηγοριοποιούνται με βάση το επιστημονικό αντικείμενο, την προτεραιότητα και τον απαιτούμενο χρόνο ανταπόκρισης.
Γ. Συλλογικός κατάλογος βιβλιοθηκών
Ανάπτυξη ενιαίας δυνατότητας αναζήτησης των συλλογών, με αξιοποίηση υφιστάμενων βιβλιογραφικών υποδομών και διαλειτουργικότητα με τα συστήματα των συμμετεχόντων φορέων.
Δ. Ενισχυμένος διαδανεισμός
Συντονισμός και διεύρυνση της διακίνησης επιστημονικού υλικού, σύμφωνα με τις νόμιμες διαδικασίες, τις συμβάσεις αδειοδότησης και τους κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας.
Ε. Υποστήριξη επιστημονικών δημοσιεύσεων
Υπηρεσίες για τη διαμόρφωση στρατηγικών αναζήτησης, την οργάνωση βιβλιογραφίας, τη χρήση αναγνωριστικών όπως το ORCID, την επιλογή αξιόπιστων περιοδικών και την κατανόηση των κανόνων επιστημονικής δημοσίευσης.
ΣΤ. Συνεχιζόμενη εκπαίδευση
Διοργάνωση διαδικτυακών και διά ζώσης σεμιναρίων για τη χρήση PubMed, Cochrane Library, εργαλείων διαχείρισης παραπομπών, μεθόδων κριτικής αξιολόγησης και τεχνικών συστηματικής ανασκόπησης.
Ζ. Υποστήριξη κλινικών πρωτοκόλλων
Οργάνωση εξειδικευμένων αναζητήσεων για επιτροπές λοιμώξεων, ομάδες ποιότητας, νοσηλευτικά πρωτόκολλα, επιτροπές φαρμάκων και άλλες επιστημονικές ομάδες.
Η βιβλιοθήκη θα παρέχει και θα οργανώνει την επιστημονική τεκμηρίωση, χωρίς να υποκαθιστά την κλινική κρίση ή την αρμοδιότητα των επαγγελματιών υγείας.
Η. Υποστήριξη ενημέρωσης ασθενών
Δημιουργία επιλεγμένων συλλογών αξιόπιστης, κατανοητής και προσβάσιμης πληροφόρησης για ασθενείς και φροντιστές, σε συνεργασία με τις αρμόδιες κλινικές υπηρεσίες.
8. Η αξιοποίηση των ήδη υπαρχόντων εθνικών υποδομών
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της πρότασης.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να δημιουργήσει εκ του μηδενός όλες τις τεχνολογικές υποδομές.
Το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) λειτουργεί το Εθνικό Δίκτυο Επιστημονικών και Τεχνολογικών Βιβλιοθηκών, με 147 βιβλιοθήκες-μέλη, σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία του.
Το δίκτυο περιλαμβάνει διαφορετικούς τύπους επιστημονικών βιβλιοθηκών, μεταξύ των οποίων και νοσοκομειακές, και υποστηρίζει διαδικασίες παραγγελίας αντιγράφων άρθρων.
Η νέα πρωτοβουλία θα μπορούσε να αξιοποιήσει την τεχνογνωσία, τις υπάρχουσες υπηρεσίες και τα πρότυπα διαλειτουργικότητας του ΕΚΤ.
Παράλληλα, θα μπορούσε να εξεταστεί θεσμική συνεργασία με τον Σύνδεσμο Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (HEAL-Link) για εξειδικευμένες υπηρεσίες και, όπου αυτό είναι νομικά και συμβατικά εφικτό, για πρόσβαση σε επιλεγμένο ηλεκτρονικό επιστημονικό περιεχόμενο.
Πρέπει, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι η συμμετοχή σε ένα δίκτυο δεν συνεπάγεται αυτομάτως δικαίωμα πρόσβασης σε συνδρομητικές ηλεκτρονικές πηγές.
Τυχόν κοινές συνδρομές απαιτούν διαπραγμάτευση, εξασφάλιση πόρων και κατάλληλες συμφωνίες αδειοδότησης.
Το Εθνικό Δίκτυο Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών δεν θα ανταγωνίζεται τις υπάρχουσες δομές.
Θα αποτελεί το ειδικό, υγειονομικά προσανατολισμένο επίπεδο συντονισμού τους, με σαφή αποστολή την εξυπηρέτηση των δημόσιων νοσοκομείων.
9. Το ζήτημα της στελέχωσης: Χωρίς βιβλιοθηκονόμους δεν υπάρχει ουσιαστικό Δίκτυο
Καμία τεχνολογική υποδομή δεν μπορεί να υποκαταστήσει πλήρως την επαγγελματική επιστημονική τεχνογνωσία.
Ο σύγχρονος νοσοκομειακός βιβλιοθηκονόμος δεν περιορίζεται στην παραλαβή, ταξινόμηση και τακτοποίηση βιβλίων.
Αναπτύσσει στρατηγικές βιβλιογραφικής αναζήτησης, αξιολογεί πληροφοριακές πηγές, υποστηρίζει ερευνητικές ομάδες, οργανώνει εκπαιδευτικές δράσεις και συμβάλλει στην υπεύθυνη διαχείριση της επιστημονικής γνώσης.
Επομένως, απαιτείται:
Πρώτον, αποτύπωση όλων των υφιστάμενων οργανικών και προσωποπαγών θέσεων που συνδέονται με τις βιβλιοθήκες.
Δεύτερον, αναλυτική καταγραφή των υπηρεσιακών αναγκών, λαμβάνοντας υπόψη τον αριθμό εργαζομένων, την εκπαιδευτική και ερευνητική δραστηριότητα και τον όγκο αιτημάτων.
Τρίτον, καθορισμός ελάχιστων απαιτήσεων εξειδικευμένης στελέχωσης, με αναλογικό μοντέλο για διαφορετικές κατηγορίες νοσοκομείων.
Τέταρτον, δυνατότητα ενίσχυσης περιφερειακών κόμβων με προσωπικό που θα υποστηρίζει περισσότερες από μία μονάδες, χωρίς να υποβαθμίζονται οι υφιστάμενες υπηρεσίες.
Πέμπτον, θέσπιση προγράμματος συνεχούς επαγγελματικής επιμόρφωσης και κατάρτισης των νοσοκομειακών βιβλιοθηκονόμων.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται ώστε η δικτύωση να μη μετατραπεί σε μηχανισμό συγκεντροποίησης του ανθρώπινου δυναμικού και κατάργησης τοπικών βιβλιοθηκών.
Το ζητούμενο είναι η ενδυνάμωση των υπηρεσιών και όχι η αποψίλωσή τους.
10. Χρηματοδότηση: Μπορεί το σχέδιο να εφαρμοστεί χωρίς υπέρογκο κόστος;
Η δημιουργία ενός τέτοιου Δικτύου δεν είναι δυνατόν να υλοποιηθεί χωρίς χρηματοδότηση.
Μπορεί, όμως, να οργανωθεί με σταδιακή ανάπτυξη και αξιοποίηση υφιστάμενων υποδομών.
Προτείνονται τέσσερις βασικοί άξονες χρηματοδότησης:
Α. Τακτικός προϋπολογισμός Υπουργείου Υγείας
Πρόβλεψη ειδικών πιστώσεων για τη λειτουργία του κεντρικού συντονισμού, τη βασική ψηφιακή υποδομή και τη συντήρηση κοινών υπηρεσιών.
Β. Προϋπολογισμοί νοσοκομείων και Υγειονομικών Περιφερειών
Ενσωμάτωση των τεκμηριωμένων αναγκών βιβλιοθηκών στον ετήσιο προγραμματισμό, χωρίς αυτόματη μετακύλιση όλων των δαπανών στα επιμέρους νοσοκομεία.
Γ. Εθνικά και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία
Διερεύνηση επιλέξιμων δράσεων ψηφιακού μετασχηματισμού, ανάπτυξης δεξιοτήτων και διοικητικού εκσυγχρονισμού, στο πλαίσιο διαθέσιμων προσκλήσεων και χρηματοδοτικών προγραμμάτων.
Δ. Θεσμικές συνεργασίες
Συνεργασία με δημόσιους επιστημονικούς φορείς και εκπαιδευτικά ιδρύματα για κοινές δράσεις, τεχνογνωσία και επιμόρφωση.
Οι συμφωνίες προμήθειας πληροφοριακού υλικού θα πρέπει να είναι διαφανείς, να σέβονται τους κανόνες δημόσιων συμβάσεων και να διασφαλίζουν την ανεξαρτησία της επιστημονικής πληροφόρησης.
Η πρώτη οικονομική μελέτη πρέπει να διαχωρίζει τις εφάπαξ επενδύσεις από τα επαναλαμβανόμενα κόστη.
Για παράδειγμα, οι δαπάνες ανάπτυξης της ηλεκτρονικής πύλης, μεταφοράς βιβλιογραφικών δεδομένων και τεχνικής διασύνδεσης διαφέρουν ουσιαστικά από τις ετήσιες δαπάνες συνδρομών, αμοιβών υποστήριξης, προσωπικού και συντήρησης.
Δεν θα ήταν επιστημονικά ορθό να δοθεί ένα συνολικό εθνικό ποσό χωρίς προηγούμενη απογραφή αναγκών και ανάλυση αγοράς.
Η οικονομική βιωσιμότητα θα πρέπει να αποδεικνύεται με συγκεκριμένα και ελεγχόμενα δεδομένα.
11. Πώς μπορεί να υλοποιηθεί πρακτικά το Δίκτυο; Ένα σχέδιο δώδεκα μηνών
Η δημιουργία του Εθνικού Δικτύου μπορεί να ξεκινήσει με μια αρχική δωδεκάμηνη φάση, ακολουθούμενη από σταδιακή εθνική επέκταση.
Πρώτο στάδιο – Μήνες 1 και 2: Επίσημη απογραφή
Το Υπουργείο Υγείας αποστέλλει στις Υγειονομικές Περιφέρειες ενιαίο ερωτηματολόγιο.
Κάθε νοσοκομείο καλείται να δηλώσει:
Αν διαθέτει βιβλιοθήκη και αν αυτή λειτουργεί.
Τη διοικητική της υπαγωγή.
Τις οργανικές θέσεις και την πραγματική στελέχωση.
Τις διαθέσιμες συλλογές και συνδρομές.
Την τεχνολογική υποδομή.
Τις υπηρεσίες και την ετήσια χρήση.
Τις κυριότερες ανάγκες και τις υπάρχουσες συνεργασίες.
Το αποτέλεσμα θα είναι ο πρώτος επικαιροποιημένος Εθνικός Χάρτης Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών.
Δεύτερο στάδιο – Μήνες 3 και 4: Θεσμικός και επιχειρησιακός σχεδιασμός
Συγκροτείται ομάδα εργασίας με ενεργή συμμετοχή νοσοκομειακών βιβλιοθηκονόμων.
Η ομάδα διαμορφώνει τον κανονισμό του Δικτύου, τις απαιτήσεις συμμετοχής, τις κατηγορίες υπηρεσιών, τα πρότυπα ποιότητας και τις διαδικασίες συνεργασίας.
Παράλληλα συντάσσεται τεχνικοοικονομική μελέτη και πραγματοποιείται νομικός έλεγχος για το απαιτούμενο θεσμικό εργαλείο.
Τρίτο στάδιο – Μήνες 5 και 6: Πιλοτική διασύνδεση
Επιλέγονται, ως αρχικό σενάριο, δύο νοσοκομεία από καθεμία από τις επτά Υγειονομικές Περιφέρειες.
Έτσι, δημιουργείται μια πιλοτική ομάδα έως δεκατεσσάρων νοσοκομειακών μονάδων.
Η επιλογή πρέπει να περιλαμβάνει οργανωμένες βιβλιοθήκες αλλά και νοσοκομεία με περιορισμένες υπηρεσίες πληροφόρησης, ώστε να αξιολογηθεί η δυνατότητα υποστήριξης διαφορετικών συνθηκών.
Στο στάδιο αυτό δοκιμάζονται η κοινή υποβολή αιτημάτων, η παρακολούθηση της εξυπηρέτησης και η συνεργασία μεταξύ των βιβλιοθηκονόμων.
Τέταρτο στάδιο – Μήνες 7 έως 9: Ανάπτυξη κοινών ψηφιακών υπηρεσιών
Ενεργοποιείται η αρχική ηλεκτρονική πύλη.
Δημιουργείται ενιαίος κατάλογος διαθέσιμων υπηρεσιών, οργανώνονται τα πρώτα εκπαιδευτικά σεμινάρια και αναπτύσσεται πιλοτικός μηχανισμός κοινής βιβλιογραφικής υποστήριξης.
Οι προσβάσεις στις πληροφοριακές πηγές πραγματοποιούνται σύμφωνα με τις υφιστάμενες άδειες και τις ισχύουσες συμφωνίες.
Πέμπτο στάδιο – Μήνες 10 έως 12: Αξιολόγηση και σχέδιο επέκτασης
Η Εθνική Συντονιστική Επιτροπή αποτιμά την πιλοτική εφαρμογή.
Εξετάζει τον αριθμό και την ποιότητα των εξυπηρετούμενων αιτημάτων, τις ανάγκες στελέχωσης, τα τεχνολογικά ζητήματα και το πραγματικό κόστος.
Στη συνέχεια καταρτίζει ολοκληρωμένο σχέδιο σταδιακής ένταξης των υπόλοιπων νοσοκομείων.
Ο πρώτος χρόνος δεν πρέπει να θεωρηθεί χρόνος πλήρους ανάπτυξης αλλά περίοδος θεμελίωσης, τεκμηρίωσης και ελεγχόμενης εφαρμογής.
12. Πώς θα αξιολογηθεί η επιτυχία;
Το Δίκτυο δεν πρέπει να περιοριστεί στην έκδοση μιας ιδρυτικής απόφασης.
Οφείλει να λειτουργεί με ετήσιους, δημοσιοποιημένους δείκτες.
Ενδεικτικά προτείνονται:
Ποσοστό νοσοκομείων που έχουν απογραφεί.
Ποσοστό νοσοκομείων με λειτουργική πρόσβαση σε υπηρεσίες επιστημονικής πληροφόρησης.
Αριθμός εξειδικευμένων βιβλιοθηκονόμων και επίπεδα στελέχωσης.
Αριθμός βιβλιογραφικών αιτημάτων και χρόνος ανταπόκρισης.
Ποσοστό αιτημάτων που διεκπεραιώνονται επιτυχώς.
Αριθμός διαδανεισμών και παραδόσεων επιστημονικού υλικού.
Συμμετοχή σε εκπαιδευτικές δράσεις.
Βαθμός ικανοποίησης των χρηστών.
Εξέλιξη του κόστους ανά κατηγορία παρεχόμενης υπηρεσίας.
Αριθμός επιστημονικών και κλινικών ομάδων που αξιοποίησαν τεκμηριωμένη βιβλιογραφική υποστήριξη.
Οι δείκτες θα πρέπει να συνεκτιμώνται με το μέγεθος και τις ανάγκες κάθε νοσοκομείου.
Η απλή καταμέτρηση βιβλιογραφικών αιτημάτων δεν επαρκεί για να αξιολογήσει την επιστημονική αξία μιας υπηρεσίας.
Επίσης, τυχόν σύνδεση των υπηρεσιών με την ποιότητα της περίθαλψης πρέπει να αξιολογείται με κατάλληλες μεθόδους, χωρίς να αποδίδονται αυθαίρετα κλινικά αποτελέσματα αποκλειστικά στη βιβλιοθήκη.
13. Οι κίνδυνοι που πρέπει να αποφευχθούν
Η επιτυχία του Δικτύου εξαρτάται και από την ικανότητα πρόληψης πιθανών δυσλειτουργιών.
Ο πρώτος κίνδυνος είναι η υπερσυγκέντρωση. Εάν όλες οι υπηρεσίες μεταφερθούν σε έναν κεντρικό φορέα, ενδέχεται να χαθεί η άμεση σχέση των βιβλιοθηκών με τις τοπικές επιστημονικές κοινότητες.
Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η υποκατάσταση του προσωπικού από την τεχνολογία. Μια κοινή ψηφιακή πλατφόρμα δεν αρκεί για την παροχή ποιοτικής βιβλιογραφικής υποστήριξης.
Ο τρίτος κίνδυνος είναι η άνιση κατανομή πόρων. Μεγάλα ιδρύματα ενδέχεται να απορροφήσουν δυσανάλογο μέρος της χρηματοδότησης εάν δεν εφαρμοστούν αντικειμενικά κριτήρια.
Ο τέταρτος κίνδυνος είναι η έλλειψη σταθερής χρηματοδότησης. Η ανάπτυξη μιας πλατφόρμας χωρίς πρόβλεψη διαρκούς συντήρησης μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή απαξίωσή της.
Ο πέμπτος κίνδυνος είναι η ανεπαρκής προστασία δεδομένων και δικαιωμάτων. Το Δίκτυο θα πρέπει να εφαρμόζει τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων, να αποφεύγει τη μη αναγκαία συλλογή προσωπικών δεδομένων ασθενών και να τηρεί τις συμβατικές υποχρεώσεις για την πρόσβαση και τη διακίνηση επιστημονικού περιεχομένου.
Για τον λόγο αυτό απαιτούνται σαφείς αρμοδιότητες, επαγγελματικά πρότυπα, ανεξάρτητη αξιολόγηση, ασφαλείς πληροφοριακές υποδομές και ενεργή συμμετοχή των εργαζομένων.
14. Γιατί η πρόταση αφορά ολόκληρο το Εθνικό Σύστημα Υγείας
Η δημιουργία Εθνικού Δικτύου Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών δεν αποτελεί απλώς ένα επαγγελματικό αίτημα των βιβλιοθηκονόμων.
Αφορά την ποιότητα του συστήματος υγείας.
Αφορά τον ειδικευόμενο ιατρό που χρειάζεται αξιόπιστη βιβλιογραφία.
Τη νοσηλεύτρια που αναζητά τεκμηριωμένες πρακτικές για μια επιστημονική εισήγηση.
Τον ερευνητή που εκπονεί μια συστηματική ανασκόπηση.
Την επιστημονική επιτροπή που αναθεωρεί ένα κλινικό πρωτόκολλο.
Τον επαγγελματία ενός περιφερειακού νοσοκομείου που πρέπει να μπορεί να έχει πρόσβαση στη σύγχρονη γνώση, ανεξάρτητα από τον τόπο εργασίας του.
Σημαίνει ακόμη ότι η επιστημονική πληροφόρηση αντιμετωπίζεται ως οργανωμένη δημόσια υπηρεσία και όχι ως δυνατότητα που εξαρτάται αποκλειστικά από την πρωτοβουλία ή την οικονομική ευχέρεια κάθε ιδρύματος.
Η ουσιαστική αναγνώριση των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών μπορεί να συμβάλει στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση, στη διασύνδεση έρευνας και πρακτικής και στην αποδοτικότερη αξιοποίηση του επιστημονικού έργου που παράγεται καθημερινά στα ελληνικά νοσοκομεία.
15. Συγκεκριμένες προτάσεις προς το Υπουργείο Υγείας
Συνοψίζοντας, προτείνεται η ανάληψη δέκα συγκεκριμένων πρωτοβουλιών:
Επίσημη πανελλαδική καταγραφή όλων των λειτουργουσών, ανενεργών και υπό ανάπτυξη νοσοκομειακών βιβλιοθηκών.
Θεσμική αναγνώριση των υπηρεσιών επιστημονικής πληροφόρησης στο πλαίσιο των οργανισμών των νοσοκομείων.
Σύσταση Εθνικού Δικτύου Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας.
Συγκρότηση Εθνικής Συντονιστικής Επιτροπής με ουσιαστική εκπροσώπηση εν ενεργεία νοσοκομειακών βιβλιοθηκονόμων.
Οργάνωση επτά Περιφερειακών Κόμβων, ενός ανά Υγειονομική Περιφέρεια.
Αξιοποίηση των υφιστάμενων υποδομών του ΕΚΤ και διερεύνηση συνεργασιών με τον HEAL-Link.
Διασφάλιση κατάλληλης στελέχωσης, διατήρηση της επαγγελματικής εξειδίκευσης και συνεχής επιμόρφωση.
Ανάπτυξη κοινών ψηφιακών υπηρεσιών, βιβλιογραφικών αναζητήσεων και διαδανεισμού.
Καθιέρωση σταθερού χρηματοδοτικού πλαισίου με τεκμηριωμένη οικονομική μελέτη.
Πιλοτική εφαρμογή δώδεκα μηνών, ανεξάρτητη αποτίμηση και σταδιακή επέκταση σε εθνική κλίμακα.
16. Επίλογος: Οι βιβλιοθήκες δεν χρειάζονται απλώς διάσωση. Χρειάζονται θέση στο μέλλον.
Η συζήτηση για την επιβίωση των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών δεν μπορεί να εξαντλείται στην αγωνία διατήρησης μιας αίθουσας, μιας συλλογής ή μιας οργανικής θέσης.
Είναι αναγκαίο να επαναπροσδιορίσουμε τον ίδιο τον θεσμικό τους ρόλο.
Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες πρέπει να αναγνωριστούν ως υπηρεσίες επιστημονικής υποστήριξης, οι οποίες συνδέονται ουσιαστικά με την εκπαίδευση, την έρευνα και την ποιότητα της υγειονομικής περίθαλψης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι παραγνωρίζουμε τις σημαντικές και επείγουσες ανάγκες του ΕΣΥ σε προσωπικό, κλίνες, εξοπλισμό και χρηματοδότηση.
Σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε πως ένα σύγχρονο σύστημα υγείας χρειάζεται όχι μόνο ανθρώπινο δυναμικό και υλικές υποδομές, αλλά και οργανωμένη πρόσβαση στην επιστημονική γνώση.
Επί δεκαετίες, οι επαγγελματίες των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών προσπαθούν, συχνά με περιορισμένα μέσα, να διατηρήσουν ζωντανές υπηρεσίες που συνδέουν τον κλινικό κόσμο με την επιστημονική έρευνα.
Η προσπάθεια αυτή δεν πρέπει να παραμείνει αποκλειστικά προσωπική υπόθεση των ανθρώπων που υπηρετούν τον θεσμό.
Πρέπει να αποκτήσει εθνική διάσταση.
Ένα Εθνικό Δίκτυο Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών μπορεί να επιτρέψει τη συλλογική αξιοποίηση εμπειρίας, υποδομών και επιστημονικών πόρων, χωρίς να καταργεί την ταυτότητα και την αυτοτέλεια κάθε βιβλιοθήκης.
Η δικτύωση μπορεί να αποτελέσει εργαλείο επιβίωσης, αλλά και σημαντικό βήμα ανάπτυξης.
Δεν διεκδικούμε απλώς να παραμείνουν ανοιχτές οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες. Διεκδικούμε να αποκτήσουν τον θεσμικό ρόλο που ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες ενός σύγχρονου Εθνικού Συστήματος Υγείας.
Γιατί η γνώση δεν αποτελεί πολυτέλεια.
Η τεκμηρίωση δεν αποτελεί γραφειοκρατική διαδικασία.
Και η επιστημονική πληροφόρηση δεν μπορεί να εξαρτάται από την τύχη, τον τόπο εργασίας ή τις δυνατότητες κάθε μεμονωμένου νοσοκομείου.
Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες δεν πρέπει να αποτελέσουν ένα ακόμη κεφάλαιο της ιστορίας του ΕΣΥ που σταδιακά κλείνει. Πρέπει να αποτελέσουν μέρος της επόμενης ημέρας του.
Βιβλιογραφία και πηγές τεκμηρίωσης
Υπουργείο Υγείας. Νέοι οργανισμοί λειτουργίας στα νοσοκομεία – Νέα εποχή για το ΕΣΥ. Δελτίο Τύπου, 26 Σεπτεμβρίου 2025. https://www.moh.gov.gr/.../13688-neoi-organismoi...
Ελληνική Στατιστική Αρχή. Έρευνα Βιβλιοθηκών της Ελλάδας, έτους 2024. Δημοσίευση 9 Δεκεμβρίου 2025. https://www.statistics.gr/.../-/publication/SCI06/2024
Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης. Σύστημα Διαδανεισμού Εθνικού Δικτύου Επιστημονικών και Τεχνολογικών Βιβλιοθηκών. https://www.ekt.gr/el/library/edetb
Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Θεαγένειο». Ιατρική Βιβλιοθήκη – Υπηρεσίες. https://theageneio.gov.gr/el/vivliothiki/
Tarabula J, Gibson DS, Jivanelli B, et al. Standards of practice for hospital libraries and librarians, 2022. Journal of the Medical Library Association. 2022;110(4):399–408. doi:10.5195/jmla.2022.1590.
World Health Organization. Evidence, policy, impact: WHO guide for evidence-informed decision-making. Geneva: WHO; 2022. https://www.who.int/publications/i/item/9789240039872
World Health Organization. Rapid evidence services: standard operating procedures for rapid response products. WHO Regional Office for Europe; 2025. https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289060035
World Health Organization. Global research agenda on knowledge translation and evidence-informed policy-making. 2026. https://www.who.int/publications/i/item/9789240118867
Ελληνική Δημοκρατία, gov.gr. Δικτυακή πύλη του HEAL-Link. https://www.gov.gr/.../1000448/diktuake-pule-tou-heal-link
Ευρωπαϊκή Ένωση. Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32016R0679
Ελένη Σεμερτζίδου
Βιβλιοθηκονόμος
Υπεύθυνη Ιατρικής Βιβλιοθήκης
Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ
