Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες στη νέα οργανωτική πραγματικότητα του ΕΣΥ: Από την περιθωριοποίηση στη θεσμική αναγνώριση

 Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες στη νέα οργανωτική πραγματικότητα του ΕΣΥ: Από την περιθωριοποίηση στη θεσμική αναγνώριση

Η επικαιροποίηση των Οργανισμών των Δημόσιων Νοσοκομείων ως ευκαιρία για την ενσωμάτωση της επιστημονικής πληροφόρησης στη στρατηγική της υγειονομικής περίθαλψης

Δρ. Ελένη Σεμερτζίδου

Βιβλιοθηκονόμος – Υπεύθυνη Ιατρικής Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ

Εισαγωγή: Η αναδιοργάνωση του ΕΣΥ και μια θεσμική εκκρεμότητα

Η εξαγγελθείσα αναμόρφωση των Οργανισμών Λειτουργίας των Δημόσιων Νοσοκομείων της Ελλάδας επαναφέρει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες ερώτημα: Πώς αντιλαμβάνεται το σύγχρονο σύστημα υγείας τη θέση της επιστημονικής γνώσης μέσα στις οργανωτικές του δομές;

Στις 26 Σεπτεμβρίου 2025, το Υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε την έναρξη διαδικασίας κατάρτισης νέων Οργανισμών για τα νοσοκομεία του Εθνικού Συστήματος Υγείας, καλώντας τις διοικήσεις να υποβάλουν τεκμηριωμένες προτάσεις έως τις 30 Νοεμβρίου 2025.

Παρά τις μεταγενέστερες αναφορές σε καθυστερήσεις της διαδικασίας, η πρωτοβουλία αυτή αναδεικνύει την ανάγκη επανεξέτασης του τρόπου με τον οποίο αποτυπώνονται θεσμικά οι επιστημονικές, εκπαιδευτικές και πληροφοριακές λειτουργίες των νοσοκομείων.

Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη προσοχή αξίζει να δοθεί στις νοσοκομειακές βιβλιοθήκες.

Η συζήτηση δεν αφορά απλώς τη διατήρηση ορισμένων βιβλιοθηκών που εξακολουθούν να λειτουργούν μέσα στα νοσοκομεία. Αφορά τη θεσμική αναγνώριση μιας επιστημονικής υπηρεσίας που δύναται να συνδέει τη γνώση με την κλινική πράξη, την εκπαίδευση, την έρευνα, τη διοίκηση και την ασφάλεια των ασθενών.

1. Η νοσοκομειακή βιβλιοθήκη ως υποδομή κλινικής γνώσης

Η σύγχρονη νοσοκομειακή βιβλιοθήκη έχει προ πολλού υπερβεί τον παραδοσιακό ρόλο της συλλογής, ταξινόμησης και διάθεσης έντυπων τεκμηρίων.

Αποτελεί εξειδικευμένη υπηρεσία διαχείρισης της επιστημονικής πληροφορίας, η οποία υποστηρίζει την αναζήτηση, την κριτική αξιολόγηση, την οργάνωση και τη διάχυση της βιοϊατρικής γνώσης.

Οι επαγγελματίες υγείας βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν διαρκώς αυξανόμενο όγκο ερευνητικών δημοσιεύσεων, συστηματικών ανασκοπήσεων, θεραπευτικών πρωτοκόλλων και κατευθυντήριων οδηγιών.

Η ύπαρξη περισσότερης πληροφορίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως και καλύτερη κλινική τεκμηρίωση.

Αντιθέτως, η επιστημονική πληροφορία πρέπει να εντοπίζεται αποτελεσματικά, να αξιολογείται ως προς τη μεθοδολογική της ποιότητα, να ερμηνεύεται με κριτικό πνεύμα και να αξιοποιείται στο κατάλληλο κλινικό περιβάλλον.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η συμβολή του εξειδικευμένου βιβλιοθηκονόμου επιστημών υγείας.

Η υπηρεσία μπορεί να παρέχει:

- Συστηματικές και εξειδικευμένες βιβλιογραφικές αναζητήσεις.

- Υποστήριξη κλινικών ερωτημάτων και πρακτικών τεκμηριωμένης ιατρικής.

- Συνδρομή στην εκπόνηση συστηματικών και ταχέων ανασκοπήσεων.

- Εκπαίδευση στον πληροφοριακό και επιστημονικό γραμματισμό.

- Διαχείριση ηλεκτρονικών επιστημονικών πηγών και συνδρομών.

- Διαδανεισμό και προμήθεια επιστημονικών άρθρων.

- Βιβλιομετρική υποστήριξη και καθοδήγηση στην επιστημονική δημοσίευση.

- Υποστήριξη της συνεχιζόμενης εκπαίδευσης του ιατρικού, νοσηλευτικού και λοιπού προσωπικού.

Επομένως, η βιβλιοθήκη δεν συνιστά απλώς βοηθητική διοικητική δραστηριότητα. Αποτελεί έναν επιστημονικό μηχανισμό πρόσβασης στην τεκμηριωμένη γνώση.

2. Τα διεθνή πρότυπα και η ανάγκη εναρμόνισης της ελληνικής πραγματικότητας

Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τα Standards of Practice for Hospital Libraries and Librarians, 2022 της Medical Library Association (MLA).

Τα πρότυπα αυτά αντιμετωπίζουν τη νοσοκομειακή βιβλιοθήκη ως οργανωμένη υπηρεσία, με επαγγελματική διοίκηση, κατάλληλη στελέχωση, προσδιορισμένες αρμοδιότητες, διαθέσιμους πόρους και συστηματική αξιολόγηση.

Η MLA υπογραμμίζει τη σημασία της πρόσβασης στην τεκμηριωμένη γνώση για την υποστήριξη της κλινικής πρακτικής, της εκπαίδευσης, της ποιότητας και της ασφάλειας των ασθενών.

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι τα διεθνή πρότυπα δεν περιορίζουν την έννοια της βιβλιοθήκης στον φυσικό χώρο. Αναγνωρίζουν την υβριδική ή και αμιγώς ψηφιακή βιβλιοθήκη, υπό την προϋπόθεση ότι διαθέτει εξειδικευμένο προσωπικό, κατάλληλους πόρους και ουσιαστικές υπηρεσίες.

Η ελληνική νοσοκομειακή πραγματικότητα οφείλει να συνεκτιμήσει αυτή τη διεθνή εξέλιξη.

Η κατάρτιση νέων Οργανισμών χωρίς ρητή πρόβλεψη για την επιστημονική πληροφόρηση θα μπορούσε να αναπαραγάγει οργανωτικές αδυναμίες μιας προηγούμενης εποχής.

3. Θεσμική κατοχύρωση των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών

Μία από τις σημαντικότερες παραμέτρους που θα ήταν σκόπιμο να εξετάσει το Υπουργείο Υγείας αφορά την οργανωτική θέση των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών.

Η λειτουργία τους δεν πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικά από προσωπικές πρωτοβουλίες, συγκυριακές διοικητικές επιλογές ή την παρουσία ενός μεμονωμένου εργαζομένου.

Η βιβλιοθήκη χρειάζεται θεσμική συνέχεια.

Για τον λόγο αυτό προτείνεται η πρόβλεψη διακριτής οργανωτικής λειτουργίας επιστημονικής πληροφόρησης και τεκμηρίωσης, με σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες.

Σε μεγάλα γενικά, πανεπιστημιακά και ειδικά νοσοκομεία, όπου ο όγκος του επιστημονικού και εκπαιδευτικού έργου το δικαιολογεί, είναι σκόπιμη η εξέταση της σύστασης αυτοτελούς Τμήματος Ιατρικής Βιβλιοθήκης και Επιστημονικής Τεκμηρίωσης.

Για μικρότερες νοσοκομειακές μονάδες μπορούν να σχεδιαστούν οργανωτικές λύσεις διαφορετικής κλίμακας, χωρίς να καταργείται η ουσιαστική πρόσβαση των εργαζομένων σε εξειδικευμένες υπηρεσίες επιστημονικής πληροφόρησης.

Η οργανωτική υπαγωγή θα πρέπει να εξασφαλίζει λειτουργική συνεργασία με την Ιατρική και τη Νοσηλευτική Υπηρεσία, τις εκπαιδευτικές και ερευνητικές δομές, καθώς και τα όργανα διοίκησης.

Πρέπει, επίσης, να αποτρέπει τη σύγχυση της επιστημονικής βιβλιοθηκονομικής εργασίας με αποκλειστικά γραμματειακές ή γενικές διοικητικές δραστηριότητες.

4. Εξειδικευμένο προσωπικό και οργανικές θέσεις

Η αποτελεσματικότητα μιας νοσοκομειακής βιβλιοθήκης συνδέεται άμεσα με τις γνώσεις και τις δεξιότητες του προσωπικού της.

Η διαχείριση μιας επιστημονικής βιβλιοθήκης απαιτεί κατάρτιση στη βιβλιοθηκονομία και την επιστήμη της πληροφορίας, αλλά και συνεχή εξοικείωση με τη βιοϊατρική ορολογία, τις επιστημονικές βάσεις δεδομένων, τις μεθοδολογίες αναζήτησης και τα συστήματα επιστημονικής επικοινωνίας.

Η κατάρτιση των νέων Οργανισμών προσφέρει τη δυνατότητα να εξεταστούν:

Πρώτον, η ρητή πρόβλεψη οργανικών θέσεων των κατάλληλων κλάδων ΠΕ και ΤΕ βιβλιοθηκονομίας και επιστήμης της πληροφορίας.

Δεύτερον, ο προσδιορισμός του απαιτούμενου προσωπικού με βάση το πραγματικό έργο, τον αριθμό των εξυπηρετούμενων επαγγελματιών, τις κλινικές, τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες και τις ανάγκες έρευνας.

Τρίτον, η εξασφάλιση υπηρεσιακής συνέχειας, ώστε η συνταξιοδότηση ή η μετακίνηση ενός βιβλιοθηκονόμου να μη συνεπάγεται την ουσιαστική αναστολή μιας ολόκληρης υπηρεσίας.

Τέταρτον, η διαρκής επιμόρφωση του προσωπικού σε πεδία όπως η τεκμηριωμένη ιατρική, η βιβλιομετρία, οι συστηματικές ανασκοπήσεις, οι ψηφιακές υποδομές και η αξιολόγηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης.

Η εξειδίκευση δεν αποτελεί πολυτέλεια. Αποτελεί προϋπόθεση αξιοπιστίας της επιστημονικής πληροφόρησης.

5. Η βιβλιοθήκη στην υπηρεσία της ποιότητας και της ασφάλειας των ασθενών

Η τεκμηριωμένη ιατρική και νοσηλευτική πρακτική προϋποθέτει τον συνδυασμό της καλύτερης διαθέσιμης επιστημονικής γνώσης, της επαγγελματικής εμπειρίας και των αναγκών και προτιμήσεων του ασθενούς.

Η βιβλιοθήκη μπορεί να υποστηρίξει τον πρώτο από αυτούς τους πυλώνες, προσφέροντας αποτελεσματική πρόσβαση και μεθοδολογική υποστήριξη για την αξιολόγηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας.

Η συμβολή αυτή μπορεί να συνδεθεί με την ανάπτυξη κλινικών πρωτοκόλλων, την επικαιροποίηση κατευθυντήριων οδηγιών, τις επιτροπές ποιότητας και τις δραστηριότητες συνεχιζόμενης εκπαίδευσης.

Δεν πρέπει, βεβαίως, να υποστηρίζεται ατεκμηρίωτα ότι κάθε βιβλιοθήκη μειώνει αυτομάτως τα ιατρικά σφάλματα ή τη νοσοκομειακή θνητότητα.

Η διεθνής βιβλιογραφία αναγνωρίζει την αξία των υπηρεσιών επιστημονικής πληροφόρησης, ενώ η ακριβής αποτίμηση των επιδράσεών τους σε σκληρούς κλινικούς δείκτες απαιτεί κατάλληλες μελέτες.

Η επιστημονική επιχειρηματολογία υπέρ των βιβλιοθηκών ενισχύεται όταν αποφεύγει την υπερβολή και στηρίζεται σε μετρήσιμα αποτελέσματα.

6. Ψηφιακός μετασχηματισμός και τεχνητή νοημοσύνη

Η ανάπτυξη της ψηφιακής υγείας μεταβάλλει το περιβάλλον παραγωγής, διακίνησης και αξιοποίησης της ιατρικής γνώσης.

Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες μπορούν να συμμετέχουν ενεργά σε αυτή τη μεταβολή, μέσα από τη διαχείριση αξιόπιστων ηλεκτρονικών πηγών, την εκπαίδευση στην κριτική αξιολόγηση της πληροφορίας και την υποστήριξη των επαγγελματιών υγείας στη χρήση ψηφιακών εργαλείων.

Η εμφάνιση της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες.

Η δυνατότητα αυτόματης παραγωγής κειμένων και βιβλιογραφικών αναφορών δεν διασφαλίζει την επιστημονική εγκυρότητά τους.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να παράγουν ανακριβείς πληροφορίες, ανύπαρκτες βιβλιογραφικές παραπομπές ή υπεραπλουστευμένες ερμηνείες ερευνητικών αποτελεσμάτων.

Εδώ αναδεικνύεται ένας νέος εκπαιδευτικός ρόλος των βιβλιοθηκονόμων: η υποστήριξη της ορθής χρήσης των εργαλείων αυτών, της επαλήθευσης των πηγών και της επιστημονικής ακεραιότητας.

Η συμμετοχή αυτή πρέπει να πραγματοποιείται σε συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες πληροφορικής, προστασίας δεδομένων, εκπαίδευσης και κλινικής διακυβέρνησης.

7. Ένα πανελλαδικό δίκτυο νοσοκομειακών βιβλιοθηκών

Μια θεσμική αναδιοργάνωση δεν θα ήταν πλήρης χωρίς να εξεταστεί η δυνατότητα συνεργασίας των νοσοκομειακών βιβλιοθηκών σε εθνικό επίπεδο.

Προτείνεται η μελέτη δημιουργίας ενός Εθνικού Δικτύου Νοσοκομειακών Βιβλιοθηκών και Επιστημονικής Πληροφόρησης, με συντονισμό από το Υπουργείο Υγείας και συνεργασία με υφιστάμενους επιστημονικούς, βιβλιοθηκονομικούς και τεχνολογικούς φορείς.

Ένα τέτοιο δίκτυο θα μπορούσε να υποστηρίζει:

- Συνεργατικές προμήθειες και αδειοδοτήσεις ηλεκτρονικών πηγών.

- Πανελλαδικό διαδανεισμό και ταχεία διακίνηση επιστημονικών τεκμηρίων.

- Κοινές διαδικασίες επιστημονικής αναζήτησης και τεκμηρίωσης.

- Προγράμματα διαρκούς επιμόρφωσης βιβλιοθηκονόμων και επαγγελματιών υγείας.

- Ενιαία αποτύπωση δραστηριοτήτων και δεικτών ποιότητας.

- Υποστήριξη μικρότερων και περιφερειακών νοσοκομείων.

Προϋπόθεση για τον σχεδιασμό ενός τέτοιου δικτύου είναι η αξιόπιστη χαρτογράφηση των υφιστάμενων βιβλιοθηκών, του προσωπικού τους, των συλλογών, των ηλεκτρονικών υποδομών και των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Χωρίς ακριβή δεδομένα, ο σχεδιασμός κινδυνεύει να παραμείνει αποσπασματικός.

8. Οικονομική βιωσιμότητα και αξιολόγηση

Η θεσμική κατοχύρωση πρέπει να συνοδεύεται από ρεαλιστικό σχεδιασμό πόρων.

Απαραίτητες παράμετροι είναι η σταθερή χρηματοδότηση, η κοστολόγηση των αναγκαίων ηλεκτρονικών πηγών, οι κατάλληλες τεχνολογικές υποδομές και η επαρκής στελέχωση.

Ταυτόχρονα, απαιτείται η ανάπτυξη συστήματος αξιολόγησης των βιβλιοθηκονομικών υπηρεσιών.

Ενδεικτικοί δείκτες θα μπορούσαν να είναι ο αριθμός των τεκμηριωμένων βιβλιογραφικών αιτημάτων, ο χρόνος ανταπόκρισης, η χρήση επιστημονικών βάσεων δεδομένων, η συμμετοχή σε εκπαιδευτικά προγράμματα, η υποστήριξη ερευνητικών δημοσιεύσεων και η ικανοποίηση των επαγγελματιών υγείας.

Η αξιολόγηση οφείλει να μετρά όχι μόνο την ποσότητα των υπηρεσιών, αλλά και τη χρησιμότητά τους για τις πραγματικές ανάγκες του νοσοκομείου.

9. Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες και η ισότιμη πρόσβαση στη γνώση

Η επιστημονική γνώση δεν πρέπει να αποτελεί προνόμιο αποκλειστικά των μεγαλύτερων αστικών ή πανεπιστημιακών νοσοκομείων.

Ένας επαγγελματίας υγείας σε περιφερειακό νοσοκομείο χρειάζεται επίσης πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές και υποστήριξη για την αξιολόγησή τους.

Η ανάπτυξη κοινών ψηφιακών υπηρεσιών και συνεργατικών μηχανισμών τεκμηρίωσης θα μπορούσε να περιορίσει τις ανισότητες πρόσβασης στη βιοϊατρική πληροφορία.

Παράλληλα, αξίζει να εξεταστεί η διακριτή αλλά συμπληρωματική λειτουργία υπηρεσιών πληροφόρησης ασθενών και φροντιστών, με επιστημονικά αξιόπιστο και κατανοητό ενημερωτικό υλικό.

Η ενημέρωση αυτή δεν υποκαθιστά την ιατρική συμβουλή. Μπορεί όμως να υποστηρίξει την κατανόηση των πληροφοριών υγείας και τη συμμετοχή των ασθενών στη λήψη αποφάσεων.

10. Μια συγκεκριμένη πρόταση προς το Υπουργείο Υγείας

Στο πλαίσιο οποιασδήποτε νέας ή επικαιροποιημένης διαδικασίας κατάρτισης Οργανισμών των νοσοκομείων, προτείνεται να εξεταστεί η εισαγωγή ενιαίου θεσμικού πλαισίου για τις νοσοκομειακές βιβλιοθήκες.

Το πλαίσιο αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει:

Α. Θεσμική αναγνώριση: Σαφή πρόβλεψη της λειτουργίας Ιατρικής Βιβλιοθήκης και Επιστημονικής Τεκμηρίωσης, με διαβαθμισμένη οργανωτική μορφή ανάλογα με το μέγεθος και την αποστολή του νοσοκομείου.

Β. Οργανικές θέσεις: Πρόβλεψη κατάλληλα καταρτισμένων βιβλιοθηκονόμων και δυνατότητα επαρκούς στελέχωσης.

Γ. Κανονισμό λειτουργίας: Καθορισμό αρμοδιοτήτων, διαδικασιών, επιπέδων εξυπηρέτησης και κανόνων επιστημονικής δεοντολογίας.

Δ. Ψηφιακή υποδομή: Πρόσβαση σε επιστημονικές βάσεις δεδομένων και ηλεκτρονικές υπηρεσίες, σύμφωνα με τις ανάγκες του νοσοκομείου.

Ε. Δικτύωση: Δημιουργία συνεργατικών σχημάτων μεταξύ των νοσοκομείων και των συναφών επιστημονικών οργανισμών.

ΣΤ. Αξιολόγηση: Υιοθέτηση κοινών, μετρήσιμων δεικτών απόδοσης και αποτελεσματικότητας.

Η ακριβής διοικητική διατύπωση και εφαρμογή αυτών των προτάσεων προϋποθέτει νομοτεχνική επεξεργασία και συνεκτίμηση των ισχυουσών οργανωτικών και δημοσιονομικών διατάξεων.

Επίλογος: Δεν μπορεί να υπάρξει σύγχρονο νοσοκομείο χωρίς σύγχρονη διαχείριση της γνώσης

Η επικαιροποίηση των Οργανισμών των νοσοκομείων δεν αποτελεί μόνο μια διαδικασία διοικητικής αναδιάταξης.

Αποτελεί ευκαιρία να προσδιοριστεί εκ νέου ποιες υποδομές είναι απαραίτητες για ένα σύστημα υγείας που επιδιώκει να λειτουργεί με επιστημονική αξιοπιστία, ποιοτική εκπαίδευση και αποτελεσματική αξιοποίηση της έρευνας.

Σε αυτή τη διαδικασία, οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες αξίζει να καταλάβουν τη θέση που αντιστοιχεί στη σύγχρονη επιστημονική αποστολή τους.

Η απουσία τους από τον οργανωτικό σχεδιασμό ενέχει τον κίνδυνο να αντιμετωπιστεί η επιστημονική πληροφορία ως δευτερεύουσα υποστηρικτική δραστηριότητα, αντί ως αναγκαίο συστατικό της λειτουργίας ενός σύγχρονου νοσοκομείου.

Το ζητούμενο δεν είναι η διατήρηση ενός επαγγελματικού χώρου για λόγους παράδοσης ή συντεχνιακής εκπροσώπησης.

Το ζητούμενο είναι η ουσιαστική αξιοποίηση της βιβλιοθηκονομικής επιστήμης προς όφελος του υγειονομικού προσωπικού, της έρευνας και, τελικά, του ασθενούς.

Οι νοσοκομειακές βιβλιοθήκες δεν ζητούν απλώς μια θέση στο οργανόγραμμα. Χρειάζονται τη θεσμική δυνατότητα να επιτελέσουν τον επιστημονικό ρόλο για τον οποίο υπάρχουν.

Και αυτός ο ρόλος δεν είναι περιφερειακός.

Είναι μέρος της υποδομής της τεκμηριωμένης υγειονομικής περίθαλψης.

Ελένη Σεμερτζίδου

Βιβλιοθηκονόμος

Υπεύθυνη Ιατρικής Βιβλιοθήκης

Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ

Βιβλιογραφία

1. Υπουργείο Υγείας (2025). Νέοι οργανισμοί λειτουργίας στα νοσοκομεία – Νέα εποχή για το ΕΣΥ. Επίσημο δελτίο τύπου, 26 Σεπτεμβρίου 2025.

2. Medical Library Association (2022). Standards of Practice for Hospital Libraries and Librarians, 2022. Journal of the Medical Library Association.

3. World Health Organization (2026). Global Research Agenda on Knowledge Translation and Evidence-Informed Policy-Making.

4. World Health Organization (2022). Evidence, Policy, Impact: WHO Guide for Evidence-Informed Decision-Making.

5. The Historical Development and Current Landscape of Health Library Standards: A Critical Review (2024).

6. Understanding Clinical Library Services as Knowledge Mobilisation Activities (2024).

7. Ένωση Ελλήνων Βιβλιοθηκονόμων και Επιστημόνων Πληροφόρησης (2024). Πρότυπα καλής πρακτικής ιατρικών βιβλιοθηκών.

8. Ελληνική Στατιστική Αρχή (2025). Έρευνα Βιβλιοθηκών της Ελλάδος, έτους 2024.